Rudi kwenye kamusi

Viungo vya kupikia vya Kiafrika

Bara la Afrika

UTANGULIZI

Upishi wa Kiafrika unatambulika duniani kote kwa joto lake, ukarimu wake, ubunifu wake na harufu zake kali. Zaidi ya mapishi na njia za kuandaa, kinachotofautisha sana gastronomia ya bara hili ni viungo vyake: aina mbalimbali za nafaka, mizizi, mbegu za mafuta, kunde, viungo, mboga, matunda, nyama, samaki na viungo vya kuongeza ladha. Kila kimoja ni matokeo ya historia ndefu ya kiikolojia, kiutamaduni, kijamii na kiroho, kioo cha kukabiliana kwa binadamu na mazingira yao na uwezo wao wa "kuvumbua ladha" kutoka kwa kidogo au wingi. Katika chungu cha Kiafrika, kila chakula hubeba kumbukumbu, kubadilishana, sayansi ya wakulima, nyimbo, mila, masuala ya kiuchumi, lishe na upinzani wa utambulisho. Kutoka kaskazini hadi kusini, kutoka mashariki hadi magharibi, kwenye visiwa na katika diaspora, viungo huunda muundo hai wa upishi wa Kiafrika: urithi wa kutetea, utofauti wa kusherehekea, chanzo cha uvumbuzi wa kuchunguza.

1. ASILI YA KIikolojia, HISTORIA NA UTofauti WA VIUNGO VYA KIAFRIKA

1.1. Bara la utofauti wa mimea na hali ya hewa • Afrika inapitia hali zote za hewa duniani: jangwa, milima, misitu ya ikweta, savanna, maeneo yenye joto, maeneo yenye unyevunyevu au kame: hii inaeleza aina mbalimbali za ajabu za bidhaa zake za chakula. • Kituo cha asili cha mimea muhimu: mtama, mtama, teff, mbaazi za bambara, viazi vikuu na fonio ni asili ya bara hili, kama vile kokwa ya kola, mafuta ya mawese, djansang, soumbala… • Kukabiliana na uvumbuzi: Afrika imeunganisha, kubadilisha na kuunda mimea iliyotoka kwingine (mchele, mahindi, muhogo, karanga, nyanya, pilipili, ndizi mbichi), ikiwapa utambulisho mpya. 1.2. Historia ya mabadilishano na njia za ladha • Njia za Sahara zimeleta ngano, njegere, bizari, zafarani, lozi kwa Maghreb, kisha hadi Sahel. • Njia ya kikoloni ya Atlantiki: kuanzishwa kwa mahindi, muhogo na viazi, pilipili na nyanya kutoka Amerika. • Vituo vya biashara vya Bahari ya Hindi na Bahari Nyekundu: ushawishi wa Kihindi, Kimalesia, Kiarabu (mchele wa basmati, iliki, karafuu, manjano, mdalasini, mchaichai…). • Mawasiliano ya Ulaya: kuongezeka kwa kahawa, kakao, ngano, sukari, pilipili nyeusi, vanilla.

2. FAMILIA KUU ZA VIUNGO VYA KIAFRIKA NA MATUMIZI YAKE YA KUPISHI

2.1. NAFARA NA PUNJE ZA LISHE a) Nafaka asilia • Mtama (mtama mdogo, mtama wa mishumaa, mtama wa lulu): msingi wa kale wa eneo la Sahel (Senegal, Mali, Burkina Faso, Niger, Kaskazini mwa Nigeria, Chad). Hubadilishwa kuwa uji, couscous (“arraw”), chapati (“masa”), mipira na bia. • Sorghum: binamu wa mtama anayefaa kwa ardhi kavu. Hutumika kutengeneza couscous ya mtama, uji ("to", "pap"), bia ya jadi, unga wa kuoka, "bala". • Fonio: nafaka laini sana, isiyo na gluteni, yenye ladha ya hazelnut, inayolimwa Guinea, Mali, Burkina Faso; msingi wa uji, couscous nyepesi, vyakula vya sherehe (“Achiéké fin”). • Teff (Eritrea, Ethiopia): nafaka ndogo zaidi duniani, nyota ya injera (chapati ya Ethiopia iliyochachuka), mkate wa Eritrea, wenye kalsiamu na chuma kingi. b) Nafaka zilizoletwa na kuunganishwa • Mchele wa Kiafrika (“oryza glaberrima”) asili ya bonde la mto Niger, ulibadilishwa sana na mchele wa Asia (“oryza sativa”), uliopo kila mahali katika upishi wa Afrika Magharibi (mchele wa Wolof, tieboudienne ya Senegal, jollof rice ya Nigeria na Ghana). • Mahindi (Zea mays): yalitoka Amerika katika karne ya 16, yakawa muhimu (uji, couscous, fufu, kwacoco, dokounou, kenkey, ugali, sadza, nsima…). • Ngano: hasa kaskazini na kusini mwa bara. Hutoa mkate (“khobz”, “chapati”), semolina (couscous ya Maghreb), chapati, ugali Afrika Mashariki. c) Bidhaa zilizosindikwa • Couscous ya Maghreb, attiéké ya Ivory Coast (semolina ya muhogo iliyochachuka), garri, banku na eba ya Nigeria: huongeza thamani ya nafaka ghafi kuwa bidhaa rahisi, za kisasa au za sherehe.

2.2. MIZIZI NA VIAZI

• Muhogo (cassava): nguzo ya Afrika ya Kati, Magharibi na Kusini (foufou, chikwangue, fimbo ya muhogo, gari, attiéké, kwacoco, bobolo, n.k.). Huliwa ukiwa umekunwa, umepikwa, umeokwa, umekaangwa au umelala. • Viazi vikuu: chakula kikuu cha Benin, Nigeria, Ghana, Ivory Coast, Togo (viazi vikuu vilivyopondwa, foutou, yam iliyokaangwa, mipira, uji). • Viazi vitamu: toleo la machungwa, nyeupe au zambarau. Msingi wa uji, viazi vilivyopondwa, vitindamlo, chipsi. • Taro (cocoyam, madumbi), macabo: mizizi minene inayopendwa katika michuzi ya majani, vyakula vilivyopikwa polepole. • Viazi: pia maarufu katika milima mirefu (Kabylie, High Atlas, Madagascar, Lesotho).

2.3. KUNDE NA MIMEA YENYE PROTINI

• Njegere (maharagwe ya macho meusi): kiungo muhimu cha Sahel na Magharibi (michuzi, mipira “akara”, vitumbua, couscous). • Maharagwe mekundu, maharagwe meupe, mbaazi za njiwa, mbaazi za bambara (voandzou): michuzi, uji, sahani za pembeni na vyakula vikuu. • Dengu, njegere: urithi wa Maghreb, Afrika Mashariki, Sahara, zipo sana katika tajines, supu, falafel. • Karanga (karanga): malkia wa pishi ya karanga (“mafé”, “mchuzi wa karanga”, siagi, biskuti, mafuta).

2.4. MBegu za MAFUTA NA MAFUTA • Mafuta ya mawese: msingi wa vyakula vya Ghuba ya Guinea, Nigeria, DRC (michuzi, fufu, vitumbua, vitumbua). • Mafuta ya karanga: yanatawala magharibi mwa bara. • Mafuta ya mzeituni: nguzo ya upishi ya Maghreb, Misri, sehemu za Kenya, Afrika Kusini (upishi wa kisasa). • Nazi: iliyosafishwa katika upishi wa pwani ya Afrika Mashariki, Bahari ya Hindi na visiwa (Mayotte, Seychelles, Tanzania, Comoro, Madagascar). • Ufuta, korosho, kokwa ya kola, djansang, bambara nut, soumbala (“iru”, “dawadawa”): huongeza umbo, umami na ladha kwenye michuzi.

2.5. MATUNDA NA MBOGA

a) Mboga za majani • Majani ya muhogo (“saka-saka”/ “pondu”), gnetum (“okok”, “eru”), majani ya viazi vitamu, calalou (mchicha), moringa, corète (molokhia), mibuyu (“lalo”): huunda msingi wa “mchuzi wa majani” wa bara zima. b) Matunda ya mboga na mizizi • Bamia (okra), bilinganya ya Kiafrika (“jake”, “garden egg”), nyanya, vitunguu, kitunguu saumu, leek ya Kiafrika, pilipili: zipo kila wakati katika michuzi, kitoweo na nyama choma. • Boga, boga dogo, karoti, figili, beetroot, mchicha wa Kiafrika: kulingana na mikoa na misimu. c) Matunda • Bissap (hibiscus), mibuyu, ukwaju, embe, papai, nanasi, chungwa, limao, pera, parachichi, tende, pruni ya Kiafrika (“safou”): huliwa yakiwa mabichi, kama juisi, jamu, kachumbari, michuzi ya pilipili, viungo vya kuongeza ladha, vitindamlo.

2.6. SAMAKI, VYAKULA VYA BAHARINI, NYAMA, KUKU, MAYAI

• Samaki wa baharini, wa mtoni au wa ziwa (tilapia, capitaine, makrill, thiof/ kamba, kambale, sardini, kambale, hering, barracuda): huokwa, huchomwa, hufukizwa, hukaushwa, katika supu, katika mchuzi, huchachushwa (“lanhouin”), hukaushwa kwa moshi. • Crustaceans, shellfish, kamba kavu, kaa, langoustines: vyakula vya sherehe, michuzi iliyosafishwa, vyakula vya mitaani. • Kuku (“kuku wa baiskeli”, kuku wa nyama), kanga, bata, njiwa, sungura, bata mzinga: huokwa, huchomwa, hupikwa polepole na mchuzi. • Mwana-kondoo, kondoo, ng'ombe, mbuzi, nguruwe: nyama inayopamba au kuunda pishi kuu, katika mishikaki, katika mchuzi wa nyanya-pilipili, katika nyama choma (“suya”, “chinchinga”, “brochette étoilée”), iliyochomwa, iliyokaushwa (“kilishi”, “biltong”). • Viungo vya ndani, matumbo, ini, figo, gizzards: ladha za ndani zilizopikwa katika mchuzi au kufukizwa. • Mayai ya kuku, kanga, mbuni: omelets, yaliyopikwa, gratins, vyakula vya baa au sherehe.

2.7. VIUNGO, VIUNGO VYA KUONGEZA LADHA, VIUNGO VYA KUNUKIA, VIUNGO VYA KUCHACHUSHA

• Pilipili: katika kuweka, safi, kavu, iliyochomwa… ipo kila mahali. • Pilipili ya Guinea, Penja, Madagascar, Uda, nafaka za paradiso, kitunguu saumu, tangawizi, manjano, coriander, bizari, mdalasini, karafuu, nutmeg, inayolevya pishi. • Mimea: parsley, coriander, mint, basil ya Kiafrika, mchaichai, majani ya bay, kitunguu pori. • Viungo vilivyochachushwa: soumbala/iru/dawadawa (maharagwe ya néré), samaki aliyelala (lanhouin), kamba kavu (camer), kuweka nyanya iliyochachuka (atchi / ogiri). • Limao, siki, ukwaju, mvinyo wa mawese, maziwa yaliyoganda, mtindi, cream ya siki, jibini: kwa kuongeza asidi, kunenepesha, kuongeza ladha.

3. NAFASI, ALAMA NA URITHI WA VIUNGO KATIKA UPISHI WA KIAFRIKA

3.1. Kumbukumbu, utambulisho na mdomo • Kila kiungo huunda kumbukumbu ya nafasi, kabila, nyumba. • Urithi wa vizazi kwa vizazi kupitia hadithi, nyimbo, methali (“Mtama hulisha mtu, uvumilivu hulisha mtama”, “Ukitaka kuonja nguvu za watu, kula viazi vyao vikuu”). • Mila (harusi, mazishi, kuanzishwa): sadaka za kola, viazi vikuu, mkate wa mtama, nyama au samaki choma. 3.2. Ubunifu, marekebisho na ustahimilivu • Ujanja mbele ya uhaba, misimu migumu: mbadala, ndoa za ladha, kukausha, kuchachusha, kuchoma, kuhifadhi kwa chumvi, jua, majivu au majani. • Mchanganyiko unaoelekea kwenye usasa: chakula cha haraka cha Kiafrika na viungo vya ndani (burger ya muhogo, pizza ya bamia, mchele wenye harufu nzuri ya djansang), vitindamlo vyenye afya (smoothie ya mibuyu, baa ya nishati ya soumbala, granola ya fonio). 3.3. Uchumi wa vijijini, mijini na kilimo-viwanda • Masoko ya vijijini, mijini, vyakula vya mitaani, vyama vya wanawake, mifumo ya kubadilishana (kibuyu cha mtama kwa karanga, samaki kavu kwa chumvi au mafuta). • Viungo-nyota (fonio, moringa, mibuyu, quinoa ya Kiafrika, teff, mafuta ya mzeituni ya Morocco, pilipili ya Penja) vimekuwa nguzo za usafirishaji na uvumbuzi wa kilimo-chakula. • Jukumu muhimu katika uhuru wa chakula, heshima kwa ardhi, uundaji wa ajira.

4. CHANGAMOTO ZA KISASA, THAMANI NA URITHI

4.1. Vitisho na upinzani • Usawazishaji wa chakula, ushindani wa bidhaa za viwandani (mchele mweupe ulioagizwa, unga uliosafishwa, mafuta ya mawese ya viwandani, mchemraba wa Maggi…). • Kupungua kwa bioanuwai, kutoweka kwa aina za zamani, uhaba wa bidhaa fulani (thiof, njegere pori, viazi vikuu vikubwa). • Mapambano ya kuongeza thamani ya maarifa ya ndani, “vyakula bora” vya Kiafrika, minyororo mifupi, mbele ya shinikizo la biashara ya kilimo. 4.2. Ufufuo wa urithi • Kugundua upya fonio, moringa, soumbala, teff, djansang, mibuyu, sanaa maridadi ya marinades, michuzi ya pilipili, biskuti za maharagwe. • Mafanikio ya sekta za kikaboni, AOP za Kiafrika, wapishi wachanga wa Kiafrika (Pierre Thiam, Dieuveil Malonga, Fatmata Binta…), sherehe za upishi na mashindano ya mapishi ya wakulima. • Diaspora ya Kiafrika kama nguvu ya “kurudi kwenye mizizi”, uundaji wa muziki, sanaa, gastronomia karibu na viungo asilia au vilivyokubaliwa.

HITIMISHO

Viungo vya Kiafrika ni zaidi ya vyakula tu: ni kielelezo cha ardhi, walinzi wa lugha, maarifa ya upishi ya mdomo, usawa wa kijamii, mazoea ya kilimo yenye ujanja na kumbukumbu za kihistoria. Kutoka kwa mbegu hadi sokoni, kutoka shambani hadi chungu, kutoka kwenye sahani hadi kwenye sherehe, viko katikati ya maisha ya kila siku lakini pia uamsho wa ubunifu, lishe, kiuchumi, utambulisho wa Afrika ya karne ya 21. Kuhifadhi, kuvumbua upya na kurithisha utajiri, utofauti, heshima na nguvu za viungo hivi, ni kuhakikisha kwamba upishi wa Kiafrika unabaki hai milele, wenye furaha, ubunifu, mshikamano – sanaa kuu ya bara hili na zawadi isiyo na thamani kwa ulimwengu wote.